Zowel op het Uithuizerwad als op het wad bij Schiermonnikoog is dit jaar groot zeegras opgekomen. Deze week zullen de exacte aantallen worden bepaald, zowel per drone als te voet. Hiermee bepalen we niet alleen wát er precies staat, maar kunnen we ook berekenen hoeveel zaad er is ontkiemd en of de nieuwe zaaimethode, die vorig jaar voor het eerst is toegepast, heeft gewerkt. 

Groot zeegras (Zostera marina) op het Uithuizerwad (juli 2016)

Zeegrasvelden komen voor in ondiepe kustgebieden over de hele wereld, op zowel droogvallende wadplaten als op de ondergedoken zeebodem. In de Middellandse Zee komt zeegras voor tot op een diepte van wel 40-50 meter, omdat het water daar zo helder is. Naast groot en klein zeegras, dat in onze Waddenzee voorkomt, staat in de Middellandse zee vooral veel neptunusgras (Posidonia oceanica). Deze grote, langzaamgroeiende zeegrassoort vormt uitgestrekte onderwaterweides waarin het mooi snorkelen is. Tussen de wuivende zeegrassen kun je zeepaardjes, schorpioenvissen en grote steekmossels aantreffen. Deze kunnen tot wel 80 cm groot worden! Bovenwater kun je neptunusgrasvelden vaak al herkennen aan de donkere vlekken die ze vormen in het heldere water, want in plaats van zonlicht te reflecteren nemen ze zonlicht op zodat ze kunnen uitgroeien tot ware onderwatersteppes. Dus ga op vakantie in het Middellandse zeegebied eens op expeditie in de wuivende Posidonia-velden. Dan kun je echt het ecologisch belang van goed functionerende zeegrasvelden ervaren – de kraamkamerfunctie met duizenden vislarven die zich tussen de lange bladeren verstoppen, de enorme koolstofopslag van de dikke matten eeuwenoud zeegras, en de demping van de golven wanneer deze door de dichte neptunusgrasvelden stromen.

Monniksvisjes hangen vaak in grote groepen boven neptunusgrasvelden

Een schriftbaars verstopt zich tussen de dichte neptunusgrasbladeren

Bij bezoeken aan de uitzaailocaties op Texel (vlakte van Kerke) en Uithuizen (GR) zijn vorige week de eerste kiemplanten groot zeegras gevonden. We zijn erg benieuwd hoe de planten zich verder zullen ontwikkelen. In juli zullen alle locaties opnieuw bezocht worden voor de monitoring. 

kiemplantje groot zeegras is moeilijk te onderscheiden van klein zeegras in dit ontwikkelingsstadium

Op Texel (vlakte van Kerke) is in het najaar van 2015 experimenteel zeegras uitgezaaid in kleine plotjes (1.5 x 1.5 m). Doel hiervan is om te onderzoeken waarom er in 2015 geen enkele pol zeegras is opgekomen uit het in 2014 uitgezaaide zaad.

Hoewel de vlakte van Kerke potentieel geschikt lijkt qua hoogteligging, bodemtype en beschikbaarheid van voedingsstoffen is er schijnbaar toch meer aan de hand. Wij hebben de theorie dat het wel eens aan wadpieren en/of de grote hoeveelheid zeewier zou kunnen liggen die zich in de zomer daar ophoopt. Volwassen wadpieren kunnen het wad behoorlijk  ‘omspitten’ en met een wadpierreliëf van meer dan enkele centimeters maken zowel zeegraszaadjes als zeegraskiemplantjes weinig kans. Vooral als de wadpierdichtheden zo hoog zijn als op de vlakte van Kerke (soms wel meer dan 50/m2). Zeewier kan soms grote pakketten vormen die óf alle onderliggende dieren en planten verstikken, óf de bodem ‘vegen’ met hun beweging over de bodem met het getij mee.

Vandaar een proef op de Vlakte van Kerke (vanaf de dijk met een verrekijker als een rij palen te zien) waarbij we wadpieren uitsluiten met een ingegraven net en waarbij we ook anti-algenkooien neer gaan zetten. De anti-wadpiermatten zijn in het najaar al geplaatst, vóórdat het zeegraszaad werd aangebracht, de eerste anti-algproefkooi is dit weekend geplaatst. Als deze kooi werkt komen er nog 15 kooien extra op het wad te staan. Dan hebben we in totaal 4 experimentele ‘behandelingen’: zonder wadpieren/zonder algen, met wadpieren/zonder algen, zonder wadpieren/met algen, zonder wadpieren/zonder algen. Hopelijk kunnen we aan de hand van deze simpele proef meer zeggen over de kansen van zeegras op de Vlakte van Kerke.

Anti-algproefkooi op de vlakte van Kerke. Op de achtergrond zijn de andere plotjes te zien. De hogere, vlakkere plots zijn de anti-wadpierplots. De anti-wadpier maatregel blijkt heel effectief te werken.

Afgelopen weekend zijn we met een team van onderzoekers, natuurbeschermers en vrijwilligers nog een keer naar de oude zuidmeep gevaren ten noorden van Griend om het experimentaal zaaien van ondergedoken zeegras af te maken.

Met een schip van de Friesche vloot (Stânfries) voeren we zaterdag morgen in alle vroegte vanuit Harlingen naar de beoogde plaats van bestemming. Daar aangekomen liet schipper Sjoerd ons droogvallen waardoor we gemakkelijk het wad op konden. Omdat we het zeegras vrij diep inzaaien (rond de -90 tot -100 cm NAP) is de tijd om te werken erg beperkt. Slechts 1,5 tot 2 uur valt het wad daar droog, en dat alleen bij een heel laag getij. Het zeegras wat we hebben gezaaid staat dus meer dan 90% van de tijd onderwater.

Zeegras zaaien met een prachtige zonsopkomst

Dankzij een enthousiast en ervaren team én prachtig weer kon het zeegras snel en efficiënt gezaaid worden, verspreid over twee getijden. Op zondagochtend, bij het zonovergoten ochtendgloren, hebben we de laatste zeegraszaden gepland. In totaal hebben we 12 plots aangelegd op 3 locaties. Per locaties hebben we twee plots mét en twee zonder kokosmat aangelegd. De kokosmat wordt gebruikt om de bodem te stabiliseren in de hoop dat zaden en kiemplanten daardoor minder snel weg zullen spoelen. Omdat we niet weten of de kokosmat misschien ook negatieve gevolgen heeft, zoals bijvoorbeeld het stimuleren van algengroei, hebben we ook plots zonder kokosmat aagelegd.

In juli weten we of er planten op zijn gekomen. Erg spannend, want het is voor het eerst dat er in de Waddenzee zo diep (-100 cm NAP) zeegras is gezaaid. Als de planten hier succesvol kunnen groeien biedt dit interessante inzichten voor het herstel van ondergedoken zeegras.

Op de voorgrond een kokosmatplot die zand in zal vangen

Eerder schreven we op deze blog dat we pogingen doen om zeegras te zaaien op het wad ten noorden van Griend. Misschien is het hierbij niet helemaal duidelijk geworden dat het hierbij gaat om een Experiment. Natuurlijk is natuurherstel het einddoel, maar om daar succesvol toe te komen moet er ook af en toe geëxperimenteerd worden om succesvolle vervolgstappen te kunnen zetten.

Daarom zijn we met een team van veelal onderzoekers bezig om te kijken of ondergedoken groot zeegras (in dit geval groeiend tegen de laagwaterlijn en alleen bij springtij droogvallend) een kans heeft om aan te slaan in de Nederlandse Waddenzee. Dit is nog niet eerder geprobeerd, eerdere herstelpogingen hebben zich gericht op droogvallend groot zeegras. Daarom pakken wij de eerste stappen experimenteel aan. Als het blijkt dat de planten aanslaan, kunnen we beter bekijken of grootschalig herstel van ondergedoken groot zeegras in de Waddenzee zin heeft.

Dit experiment zal komend weekend vervolgd worden.

Experimenteel zeegras zaaien

Afgelopen vrijdag hebben we een eerste poging gedaan om zeegras te zaaien op het wad ten noorden van Griend. Deze plek hadden we een week eerder al bezocht om een luw stuk met de juiste hoogte uit te zoeken. Helaas bleek werken op het wad weer onvoorspelbaar te zijn: er bleef een klein laagje water op het wad staan wat het zaaien erg moeilijk maakte, ondanks de zorgvuldige voorbereidingen. Het doel was om iets meer dan 100 m2 wad in te zaaien met zeegraszaden die de hele winter in de koelcel zijn bewaard. Uiteindelijk hebben we maar zo’n 3 m2 in kunnen zaaien. Deze trip heeft ons echter weer veel geleerd over zaaimethodes die blijkbaar unieke aanpassingen nodig hebben voor elke locatie. Deze week wordt de rest van de zaden uitgezaaid.

Leeuwarder Courant en Omrop Fryslan hebben ook in de media aandacht besteed aan deze zaaioefening.

Twee weken geleden besteedde het Friesch Dagblad aandacht aan drones boven de Waddenzee. Nu drones steeds goedkoper worden en gemakkelijker verkrijgbaar vliegen er steeds meer drones boven natuurgebieden, waaronder de Waddenzee.

Ook voor onderzoek hebben drones veel potentie. Zo is tijdens de monitoring van het zeegrasherstelproject vorig jaar al gebruik gemaakt van een multirotor drone (quadcopter) door the Fieldwork Company. Met veel succes is zo op een vernieuwende wijze zeegras in kaart gebracht zonder dwars door het zeegrasveld te hoeven lopen om de planten te tellen. Ook kunnen de planten makkelijker vanaf hoogte in beeld worden gebracht dan vanaf de grond. Deze methode heeft dus veel potentie en zal ook komen groeiseizoen weer worden toegepast en verder worden ontwikkeld.

Quadcopter fotografeert groot zeegraspollen voor het zeegrasherstelproject Waddenzee. Linksboven de schaduw van de drone en middenonder een grote pol zeegras in beeld. (c) Jannes Heusinkveld

Drie weken geleden blogden wij dat op het wad ten noorden van Griend voorbereidingen waren getroffen voor het uitzaaien van zeegraszaad. Er werden schermen geplaatst om toekomstige kiemplantjes te beschermen tegen golven. Helaas bleek de dynamiek op die plek hoger dan gedacht: de schermen hebben de meest recente storm niet doorstaan. De schermen zijn verdwenen en er staan nu alleen nog een paar verdwaalde palen op het wad, midden in een nieuw geultje dat tijdens de storm is ontstaan.

Slechts palen staan nog op het wad na de stevige zuidwesterstorm van 2 weken geleden. 

Dit is een interessante bevinding, want deze plek zou dus ook niet zo geschikt zijn geweest voor de zeegraszaden. Deze hebben een iets beschuttere omgeving nodig om te kunnen overleven. Daarom hebben we vandaag met een team van onderzoekers het omringende wad verkend. 1,5 km van het scherm blijkt een mooi, luw stukje wad te zijn wat erg rijk is aan bodemleven. Kokerwormbedden en kokkelbankjes geven aan dat deze plek niet alleen potentieel geschikt is voor zeegras, maar ook voor veel waddieren. Hier zal het zeegraszaad volgende week geplant gaan worden. Hopelijk wordt het een succes!

Vorig jaar hebben we ontdekt dat veel groot zeegraszaden die we gebruiken voor het zeegrasherstel in de Waddenzee besmet zijn met een waterschimmel (Phytophthora gemini). Besmette zaden bleken minder kiemkracht te hebben en weinig besmette zaden ontkiemden (4%). Ook de zaden die we in augustus op Sylt hebben opgehaald bleken weer besmet te zijn. Om de kiemkracht te bepalen laten we de zaden nu kiemen op petrischalen (zie foto hieronder). Er lijken nu meer besmette zaden te kiemen dan vorig jaar, maar na de eerste kieming groeien ze niet meer door (zie bruinen kiempjes linksonder). Daarentegen komt uit de  niet-besmette zaden een mooi groen kiemplantje. Zo kunnen we met een simpel testje kijken hoeveel procent van de zaden kiemt en een schatting maken van de impact van de waterschimmel op de zaden die momenteel bewaard worden in de koeling.

Ontkiemende groot zeegras (Zostera marina) zaden op een petrischaal. Bruin kiemende zaden zijn veelal besmet door de waterschimmel Phytophthora gemini, groene zaden zijn meestal niet-besmet.